“Negar a loucura é un dano que se lles fai ás persoas”

Pablo Cayuela e Xan G. Viñas son dous creadores que veñen de realizar o documentario Fóra, sobre o centro psiquiátrico de Conxo e a reforma psiquiátrica que se acometera entre os anos 1972 e 1975 para darlle visibilidade social a un tabú como era o da saúde mental. Falamos con eles xusto antes de que partisen para Copenague, Dinamarca, onde Fóra participou no festival internacional de documentarios da capital escandinava. Cineuropa proxectará este filme o día 20.

No texto de presentación que tedes no blog hai unhas palabras da autora María do Cebreiro nas que se fala da posibilidade de entender a memoria histórica dun país dentro dun lugar como era o psiquiátrico de Conxo. Pensades que con Fóra pode abrirse agora unha vaga de traballos que aborden a memoria histórica desde novas perspectivas?

Xan Viñas- O que descubrimos na realización do filme é que de Conxo nacen historias de toda caste. A mesma documentación que nace dunha institución coma esta desde 1885 ata o día de hoxe é inabarcable. Fóra non pretende dar un relato pechado, pretendemos dar unha guía ou unha reflexión. Entón, podería darse o da vaga, pero iso xa sería a quen lle apeteza.

Pablo Cayuela – Penso que hai moitos traballos feitos que poderían subscribir esa frase de María. Pero o noso traballo non é algo fóra do común senón que nalgúns aspectos é moi convencional, aínda que se aprecien novas formas logo de traballarmos o material, pois había as limitacións evidentes. Nos últimos quince anos comezouse a traballar o tema da memoría histórica lonxe do estándar da entrevista, busto parlante e a voz en off supostamente obxectiva.

Por que lle chamastes Fóra e de onde nace a idea?

P.C.- En principio era un título provisorio, pero logo foinos convencendo máis. Ese nome definía a postura desde a que estabamos traballando. Dixemos Fóra chámase así por situármonos nun lugar, pois non podíamos falar de psiquiatría estrictamente nin de historia estrictamente”, senón que o facíamos desde unha experiencia moi subxectiva nun tempo moi concreto e cuns materiais moi diversos que intentamos facer cadrar, confrontándoos e ver que saía deles.

A idea do filme naceu dunhas xornadas que houbo no abril de 2011 ás que asistira María do Cebreiro quen estivo na xénese do proxecto. Foi dentro dunha conferencia que se chamaba “O psiquiátrico de Conxo no tardofranquismo. 1972-1975” dentro dun ciclo que se chamaba a Memoria Silenciada. Nese ciclo falaron Emilio González e Antón Seoane, psiquiatras alí en Conxo durante a reforma. Chamounos a atención o tema da reforma e comezamos a investigar.

O documentario trata un tema considerado tabú dentro da sociedade, a doenza mental. Cales foron os atrancos máis poderosos para desenvolverdes este traballo?

X. V.- O atranco máis poderoso foi o dereito de imaxe dos internos do psiquiátrico. Neste caso é a institución quen manexa os dereitos da súa imaxe. Non podiamos gravar os internos dentro, pero iso tampouco estaba dentro da nosa idea. Mesmo dentro do proxecto inicial non queríamos ese documental de testemuña e misericorde. Tiñamos a idea doutras cousas como por exemplo gravar os espazos interiores do centro e ver que trazos da Historia quedaran nese marco. Con iso tamén tivemos problemas porque non se nos permitiu gravar dentro do psiquiátrico. Só as escaleiras de mármore e as imaxes do xardín. Creo que ese ocultismo é o que transforma a doenza mental nun tabú social. O hermetismo arredor do doente mental penso que o aílla máis e iso crea descoñecemento e por tanto prexuízos. O que tentaban os psiquiatras nos 70 coa reforma era trascender ese límite.

P.C.- Lembro unha anécdota que contou unha traballadora do centro, dixo que era importante gravar o rostro do marxinal. Este non era o obxectivo do documentario, pero para outros proxectos ou para a imaxe que a institución quere dar de si mesma, é unha frase para considerar. O cinema non ten máis dereitos que unha institución como un psiquiátrico para tutelar a imaxe de ninguén. O cinema pode ser tamén represor, pero son cousas que é interesante pensar.

Fóra recolle un tempo, o tardofranquismo, onde se quixo borrar o escurantismo sobre a doenza mental. No 1975 morre Franco, pero daquel intento de abrir á sociedade a institución mental, que quedou?

X.V.-O noso filme cínguese á reforma. Logo diso houbo unha contra-reforma no 1976 con despedimentos masivos e que continúa nos 80. Un exemplo desa época é Ramón Muncharaz, unha persoa emblemática pola súa implicación política e porque o seu despedimento creou xurisprudencia. Muncharaz foi despedido por criticar o psiquiátrico na TV, pero unha resolución declarou que un traballador ten o lexítimo dereito de criticar a súa empresa. Polo que entendemos, esa contra-reforma continúa hoxe en día, aínda que seguramente se fixeran algúns avances. Houbo unha regresión. As imaxes dos bailes gravados por  Manuel Abad na porta de Conxo no ano 1976 e que abren o filme, hoxe en día son imposibles de ver alí.

P.C- En Conxo en concreto, supoño que unha consecuencia directa, polo que nos contou Emilio González, foi o capítulo de psiquiatría da reforma da lei xeral de sanidade de 1986. Parece ser que tivo moito a ver co que se probara en Conxo e tamén en Oviedo naqueles anos da reforma. Agora mesmo non creo que teña nada a ver a situación co que pasou hai trinta anos. Mesmo houbo reformas no sentido de mellora da calidade de vida, pero supoño que o fundamental é a atención social ás persoas en risco de exclusión social como son as pesoas con doenzas mentais.

Que foi daquelas persoas que impulsaron a reforma psiquiátrica en Conxo?

P.C.- Moitos acabaron na política. Emilio González seguiu como psiquiatra, o mesmo que Antón Seoane compatibilizando co grupo Milladoiro. En xeral moitos acabaron colocados entre o mundo cultural e o político en Galicia.

X.V.- Outros emigraron a outras partes do estado onde seguiron con experiencias similares. Teño idea de que os que ficaron por aquí estiveron nunha posición un tanto periférica en áreas rurais  ou espazos máis arredados. Tiveron influencia polo menos de pensamento.

Vendo o traballo de investigación que fixestes, vistes que a institución da saúde mental foi usada como elemento represor?

P.C.-Houbo épocas de apertura pero tamén houbo represión na reforma que se manifestarían doutra maneira. En todos os momentos de reforma hai revoltas que escenifican as contradicións do momento. Por exemplo, represión laboral. Pensemos tamén na represión calada ou constante na xente que vive alí. Na reforma deuse a ver que os problemas laborais ían da man dos problemas dos internos e que se tiñan que arranxar xuntos.

Durante o proceso de elaboración e investigación, tivestes constancia da reclusión en Conxo de persoas polas súas ideas ou militancia políticas?

X.V.-Diso sabe bastante Eliseo Fernández, unha persoa que ten un arquivo increíble, sobre todo na cabeza, e que é militante anarquista da CNT. O sindicato anarquista foi quen levou nos anos 30 praticamente todo o peso das reivindicacións laborais. Tamén estaba o caso dun home apelidado Lamela, natural de Vimianzo. Viña dunha familia tradicional e que tamén era militante anarquista e como a ovella negra da familia, metido en mil circunstancias políticas e que estaba mesmo á esquerda do goberno da República. Chegou un momento no que a diagnose de loucura foi usada para recluílo. Daquela o psiquiátrico era case un presidio.

P.C.-Hai casos como o de Dionisio Naveira, que cando acabamos a montaxe non tiñamos moi claros os datos. No filme sae unha carta do ano 1947 escrita por unha persoa militante do partido comunista e que fora internada no 1938 por motivos políticos, coa axuda da familia ou non, pois todos os datos se manipulaban para acabar levándoos internos. A partir do 1936 e durante o franquismo houbo moitos casos de xente, como nos contou Emilio González, que foran pechadas alí para seren inmobilizados. Tamén hai casos contrarios, xente con diagnoses falasas meteuse aí para protexerse e para tentar fuxir cando puidera.

Facer un traballo como Fóra, só é posible con axudas oficiais?

X.V.-O filme tal como o fixemos sería posible sen axuda pero levaría máis tempo. O bo da axuda é que ademais de permitirche dedicarte en exclusiva a ese traballo, tamén che pon uns prazos, sobre todo nun traballo como este que podería levar anos pola cantidade de material. A axuda é boa sobre todo cando xente como nós non ten experiencia e ademais non somos unha empresa. Isto ten un aspecto de horizontalidade interesante. Tamén se pode facer cinema de maneira autoxestionada.

Sentístesvos libres e sen condicionantes na realización do filme?

X.V.-Neste caso, desde que presentamos o proxecto non tivemos ningún tipo de condicionante, non sei se o hai noutros contextos. Para ben ou para mal, somos responsables do que fixemos.

P.C.-As axudas que recibimos case se baseaban máis na responsabilidade dos que a recibían, evidentemente respectando os prazos.

Vedes este traballo como ideoloxicamente posicionado?

P.C. -Evidentemente hai unha postura. Non exactamente sobre os feitos que se relatan no filme, aínda que a temos, pero ás veces por falta de información evitamos marcar un xuízo moi claro.

X.V.-Non coñezo ningún filme que non teña unha postura sobre o que conta. Non creo que haxa unha toma de postura cara os médicos ou os doentes. Penso que a historia é máis sinuosa  e hai que tratala con complexidade. Hai unhas escollas, no momento no que un escolle un relato concreto, estaste posicionando, aínda sen dar unha visión concreta ou omnisciente do que pasou alí. Nin podemos nin queremos.

Cales son os elementos que definen Fóra?

P.C.-Traballamos a partir dunha estructura que é a que mellor describe o filme. Podese describir por analoxía na segunda secuencia do filme, o mural onde se colgan elementos da investigación. Tamén que ten o valor que teñen os documentarios, pois por exemplo non había filmes anteriores sobre o psiquiátrico de Conxo.

X.V.-En canto a formas non creo que ofreza nada estritamente novo. Pero como di Pablo, o que o fai diferente son os documentos que se mostran e que falan por eles. Moitos deses documentos non se tiñan posto en relación nun filme polo menos.

Logo deste traballo, considerades que cualificar a alguén como doente mental é arbitrario?

P.C.-Sabemos que as palabras son perigosas e que se crean por unha especie de consenso que muda co tempo. O consenso deixa cousas fóra, é inxusto e é sintomático do seu contexto temporal. Sabiamos que un doente era un mestizo, alienado, no século XIX, como doente mental, tolo ou usuario agora mesmo. Mesmo coa institución que pasou de chamarse manicomio  a chamarse hospital psiquiátrico. Estas mudanzas no nome mostran mudanzas ideolóxicas no vocabulario. Desde 1969 chámanse hospitais psiquiátricos e iso implica que superou unha etapa na que pechaban os doentes e non estaban atendidos como se debera nunha democracia. Nós usamos a palabra manicomio por ser a palabra coloquial.

X.V.-Hai unha frase de Emilio González que contradí as ideas da anti-psiquiatría moi de moda naquela época, negar a existencia da loucura era un dano que se lle facía aos doentes. Porque esa consideración equivalía a que se lles negase unha cobertura médica, de acceso a dereitos. Desde ese punto de vista é progresista, outra cousa é o estigma social e os graos de enfermidade que corresponde establecer aos profesionais.

Que esperades como resultado final deste traballo?

X.V.- Que dea para pensar sobre as cuestiósn que suscita.

P.C.-E supoño que a nivel  local que anime a coñecer ese barrio e outros espazos que temos ao pé.

■ Entrevista de Moncho Mariño publicada o 12 de novembro de 2012 en Dioivo